بررسی زیگوراتهای ایران | آشنایی با زیگوراتهای باستانی ایران
زیگوراتهای ایران از مهمترین و عظیمترین سازههای مذهبی در دوران باستان به شمار میروند. این بناهای پلکانی که با خشت و آجر ساخته میشدند، نقش مهمی در آیینهای مذهبی، پرستش خدایان و ساختار شهری تمدنهای کهن ایران داشتهاند. بررسی زیگوراتهای ایران نشان میدهد که ایرانیان باستان از دانش بالایی در معماری، نجوم و مهندسی برخوردار بودهاند.
زیگورات چیست؟
زیگورات بنایی خشتی، توپر و بدون فضای داخلی است که نمای بیرونی آن با آجر پوشانده میشده است. زیگوراتها معمولاً به شکل مربع یا مستطیل ساخته میشدند و ابعاد قاعده آنها بین ۴۰×۵۰ تا ۵۰×۵۰ متر متغیر بوده است.
دسترسی به طبقات بالایی زیگورات از طریق پلکان یا مسیرهای شیبدار انجام میگرفت.
زیگوراتها بیشتر در مناطق تمدنی بینالنهرین، جنوب غربی ایران و فلات مرکزی ایران شناسایی شدهاند و کاربرد اصلی آنها، نیایش و پرستش خدایان بوده است.
پراکندگی زیگوراتها در ایران
تا پیش از کشف زیگورات سیلک کاشان، تصور میشد زیگوراتها تنها در محدوده تمدنهای سومر، بابل و عیلام ساخته شدهاند. اما باستانشناسان با کشف بقایای زیگورات سیلک، به وجود زیگورات در فلات مرکزی ایران نیز پی بردند.
با این حال، تاکنون هیچیک از زیگوراتهای ایران بهصورت کامل و سالم باقی نماندهاند و ارتفاع اصلی آنها بهطور دقیق مشخص نیست.
زیگورات چغازنبیل؛ مهمترین زیگورات ایران
زیگورات چغازنبیل شناختهشدهترین و سالمترین زیگورات ایران است که در استان خوزستان و در نزدیکی شهر باستانی شوش قرار دارد. این اثر تاریخی در فاصله حدود ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شوش و در کرانه غربی رود دز واقع شده است.
نام چغازنبیل از دو واژه:
-
چغا به معنی تپه
-
زنبیل به معنی سبد بافتهشده
گرفته شده و به شکل ظاهری این تپه باستانی اشاره دارد.
تاریخچه ساخت زیگورات چغازنبیل
زیگورات چغازنبیل در حدود سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد به دستور اونتاشگال، پادشاه عیلامی، ساخته شد. این زیگورات به خدای بزرگ عیلامیان یعنی اینشوشیناک تقدیم شده بود و به عنوان معبد اصلی این خدا مورد استفاده قرار میگرفت.
معماری زیگورات چغازنبیل
زیگورات چغازنبیل در اصل دارای ۵ طبقه بوده است که امروزه تنها ۳ طبقه از آن باقی مانده است. دو طبقه فوقانی در اثر فرسایش و گذر زمان از بین رفتهاند.
ویژگیهای معماری زیگورات چغازنبیل:
-
شکل هرمی پلکانی
-
طبقه اول با ابعاد حدود ۱۰۳×۱۰۳ متر
-
ارتفاع فعلی حدود ۲۵ متر
-
ارتفاع اولیه حدود ۵۰ متر
-
ساختهشده از خشت و آجر
طبقات زیگورات به وسیله پلکان به یکدیگر متصل بودهاند.
دیوارها و دروازههای زیگورات چغازنبیل
محوطه زیگورات چغازنبیل با دیواری عظیم احاطه شده است. دیوار داخلی دیگری نیز ساختمان مرکزی را در بر میگیرد و حیاطی به ابعاد تقریبی ۴۰۰×۴۰۰ متر ایجاد میکند.
در این دیوارها:
-
۷ دروازه اصلی وجود دارد
-
مسیر ارتباطی میان بخشهای مختلف محوطه فراهم شده است
دروازه جنوبی زیگورات با آجرهای لعابدار آبی و سفید تزئین شده و کتیبههایی به خط میخی عیلامی بر روی آنها دیده میشود.
کتیبهها و تزئینات زیگورات
بر روی آجرهای تزئینی زیگورات چغازنبیل:
-
نام اونتاشگال پادشاه عیلامی
-
نام خدای بزرگ اینشوشیناک
بارها به خط میخی عیلامی تکرار شده است. این کتیبهها ارزش تاریخی بسیار بالایی دارند و اطلاعات مهمی از باورهای مذهبی عیلامیان ارائه میدهند.
کاربرد زیگورات چغازنبیل
در مورد کاربرد دقیق برخی بخشهای زیگورات چغازنبیل، نظریههای مختلفی مطرح شده است. برخی باستانشناسان این بناها را:
-
قربانگاه
-
محراب
-
سکو یا پایه مجسمه
میدانند. اما شواهد نشان میدهد که زیگورات چغازنبیل علاوه بر کاربرد مذهبی، دارای کاربرد نجومی و تقویمی نیز بوده است.
زیگورات چغازنبیل و تقویم آفتابی
در چهار سوی برخی سازههای اطراف زیگورات، آفتابسنجهای آجری به شکل طاقنما ساخته شده است. این آفتابسنجها برای:
-
تشخیص اعتدال بهاری و پاییزی
-
تشخیص انقلاب تابستانی و زمستانی
-
محاسبه گردش خورشید
به کار میرفتهاند.
بر اساس پژوهشهای دکتر غیاث آبادی، این مجموعه در واقع یک رصدخانه و تقویم آفتابی باستانی بوده که در نظام گاهشماری ایرانی کاربرد داشته است.
جمعبندی بررسی زیگوراتهای ایران
بررسی زیگوراتهای ایران نشان میدهد که این سازهها تنها بناهای مذهبی ساده نبودهاند، بلکه ترکیبی از:
-
معماری پیشرفته
-
باورهای دینی
-
دانش نجوم
-
گاهشماری ایرانی
را در خود جای دادهاند. زیگورات چغازنبیل بهعنوان مهمترین زیگورات ایران، نمادی از شکوه تمدن عیلام و دانش ایرانیان باستان محسوب میشود.
بدون دیدگاه